Talıb Tale: “Orda telefonumu oğurladılar” Xalq artisti əməliyyat olundu Könül Kərimova Dövlət Komitəsini məhkəməyə verib - Səbəb “Evli adamdır, boşatdıracaqsan” - Zaur
Axtar
 
  • / Maqazin / — 27 Oktyabr 2017

    Talıb Tale: “Orda telefonumu oğurladılar”

  • / Maqazin / — 20 Oktyabr 2017

    Xalq artisti əməliyyat olundu

  • / Maqazin / — 18 Oktyabr 2017

    Könül Kərimova Dövlət Komitəsini məhkəməyə verib - Səbəb

  • / Maqazin / — 18 Oktyabr 2017

    “Evli adamdır, boşatdıracaqsan” - Zaur

  • / Maqazin / — 16 Oktyabr 2017

    “Maşın” şoudan MTRŞ-yə cavab

  • / Maqazin / — 14 Oktyabr 2017

    Toy vaxtını açıqladılar

Dünyada bir gün internet olmasa, nə baş verər? – Alimlərdən araşdırma

Tarix 13.08.17, 23:25

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6


Bəzi insanlar üçün bir neçə saat internetsiz qalmaq ağlasığmazdır. Bəs bir gün internet olmazsa? Təsir düşündüyümüz kimi olmaya bilər.

Ceff Hancock Stanford Universitetindəki tələblərinə auditoriyada müzakirə etdikləri anlayışlarla bağlı tapşırıqlar verməyi sevir. O, internet üzərindən olan əlaqələrdə psixoloji və sosial prosesləri tədqiq edir.

2008-ci ildən əvvəl o, bəzən tələbələrindən 48 saat internetsiz qalmağı istəyərmiş. Lakin, 2009-cu ildə bir illik akademik məzuniyyətindən sonra  işə qayıdarkən bir çox şey dəyişmişdi: "Tapşırığı auditoriyaya təqdim etdikdə, tələbələr etiraz etdilər. Tələbələr, tapşırığın mümkünsüz və ədalətsiz olduğunu deyirdilər"– deyə Hancock bildirir.

Onlar internetsiz hətta həftəsonunu belə keçirə bilməyəcəklərini iddia edirlər. Belə ki, bu onlara digər fənlərin tapşırıqlarını yerinə yetirməkdə çətinlik yaradacaq, sosial həyatlarına təsir edəcək və dostları və ailələri nigaran qalmağına səbəb olacaqdı. Hancock güzəştə gedərək tapşırığı ləğv edir və bir daha tətbiq etmir: "Bu, 2009-cu ildə baş verib və indi bunu istəsəm tələbələrin nə edəcəyini heç ağlıma gətirə bilmirəm. Onlar yəqin ki, məndən universitetin direktoruna şikayət edərlər".

Lakin indiki həyat tərzimizi nəzərə alsaq, sual daha uyğun səslənir: əgər bir gün internet olmazsa nə baş verər? Cavab isə gözlədiyimiz kimi olmadı. 1995-ci ildə dünya əhalisinin 1%-dən də azı internetdən istifadə edirdi. İnternet qərblilərin daha çox istifadə etdiyi bir maraq idi. Zamanı 20 il irəli çəkək. Hazırda planetimizin 3.5 milyard sakininin internetə qoşulmaq imkanı var – bu, demək olar ki, ümumi sayımızın yarısına bərabərdir – və rəqəm saniyədə 10 nəfər olmaqla artır. “Pew” Tədqiqat Mərkəzinə əsasən, amerikalıların beşdə birinin internetdən "demək olar ki, daimi yararlandığını və 73%-n isə ən az gündəlik istifadə etdiyini deyib.

Britaniyada da rəqəmlər oxşardır: 2016-ci ildə aparılan sorğuda həddi buluğa çatanların təxminən 90%-i internetdən keçən üç ay ərzində hər gün istifadə etdiyini söyləyib. Bir çoxumuz üçün həyatı internetsiz təsəvvür etmək qeyri-mümkündür.

"Günümüzdə internet ilə bağlı ən böyük problemlərimizdən biri, insanların onu yanlış dəyərləndirməsidir. Hələ də insanlar onun həyatımızın demək olar ki, hər anına yayıldığını qavraya bilmirlər",- deyə Miçiqan Dövlət Universitetindən William Dutton vurğulayır. O, Cəmiyyət və İnternet (Society and the Internet) adlı kitabın müəllifidir. "Onlar internetsiz bir gün haqqında düşünmürlər belə."

İnternet toxunulmaz deyil. O, qlobal və ya milli zəmində az müddətlik də olsa kəsilə bilər. Kiber-hücumlar da mümkündür. Domain serverləri də söndürmək olur.Qitələrarası interneti təmin edən dənizlərin dərinliklərində yerləşən məftilləri də kəsmək mümkündür ki, bu da, dünyanın bir hissəsini digərindən ayıraraq irimiqyaslı pozulmalara səbəb olar.

Bu kabellər hücumçular üçün asan tapılan olmasa da, bəzən təsadüfən zədələnirlər. 2008-ci ildə Orta Şərq, Hindistan və Cənub-şərqi Asiyada üç halda böyük internet kəsilməsinə səbəb sualtı kabellərin zədələnib və ya qarışması olmuşdu. Bəzi hökumətlərin "öldürmə açarları" mövcuddur ki, ölkələrinin internetini kəsə bilər. 2011-ci "Ərəb Baharı" zamanı Misir bu yola əl ataraq, etirazçılara mane olmağa çalışırdı. Türkiyə və İran da etirazlar zamanı internetlərini kəsiblər. Çinin də özünəməxsus bənzəri açarı olduğu şayiəsi gəzir. Amerika senatorları eynisini ABŞ-da da yaratmaq haqqında təklif irəli sürmüşdülər ki, ölkəni mümkün kiber-hücumdan qoruya bilsinlər.

Əslində ən pis hücumlar isə kosmosdan gözlənilməlidir. Böyük günəş qasırğaları bizim istiqamətimizdə alov göndərə bilər ki, peyklərimiz, elektrik şəbəkələri və kompüter sistemlərimizi sıradan çıxa bilər.

"Bombalar və terrorizmin edə bilmədiyini ani günəş alovu edə bilər," –deyə Stanford Universitetinin nevroloqu və İnternet Niyə Vacibdir (Why the Net Matters) adlı kitabın müəllifi David Egleman bildirir.

"Lakin işləri qaydasına sala biləcək insan orduları var. İnternet xidməti təminatçıları, gözlənilməz xəta və hadisələrə qarşı hər zaman hazırlıqlıdır" –deyə Birləşmiş Ştatlar Kiber Nəticələr Bölməsi adlı qeyri-kommersiya təşkilatdan Skot Borg söyləyir.

Bu hal, başlanğıcda iqtisadiyyata bir elə təsir göstərməyəcək. 2008-ci ildə ABŞ Milli Təhlükəsizlik Departamenti Borgdan internet tamamilə kəsilərsə nə baş verəcəyini araşdırmasını istəyir. Borg və həmkarları 2000-ci ildən bəri internet kəsilməsinin iqtisadi təsirlərini təhlil edirlər. Vəziyyətin ən çox təsir etdiyi iddia edilən 20 şirkətin rüblük iqtisadi məruzələrinə nəzər saldıqda onlar  əslində təsirin çox az olduğunu aşkarlayırlar. Buraya dörd gün internetsiz qalınan məqamlar da daxil olub. Müəyyənləşib ki, internetsiz insanlar  işlərini bir neçə gün daha gec yerinə yetirə biliblər. "Adamlar eyni məşğuliyyətləri yerinə yetirirlər, lakin, bu, iki və ya üç gün çəkir", –deyə Borg deyir.

Bəzi hallarda isə interneti qısa müddətliyinə kəsmək, məhsuldarlığı artırır. Başqa bir araşdırmada Borg və həmkarları, dörd və ya daha artıq saat interneti olmayan şirkətlərin nələrlə üzləşdiyini müəyyənləşdirməyə çalışıblar. Barmaqlarını oynatmaqdansa, işçilər kağızla işləməyə başladıqlarından, biznesdə hərəkətlilik baş qaldırır: "Biz zarafatla təklif etdik ki, şirkətlər ayda bir dəfə bir neçə saatlıq interneti kəsib, insanların başqa vaxta saxladıqları işləri bitirməsi üçün şərait yaratsınlar və bu halda ümumi məhsuldarlıq artar"-deyə  Borg deyir.

Yəqin ki, səyahət də qısa müddətlik ciddi təsirə məruz qalmaz. Təbii ki, bu hal bir gündən artıq davam etməzsə. Təyyarələr internetsiz uça bilir, eləcə də qatar və avtobuslar hərəkət edə bilirlər. Uzunmüddətli kəsilmələr isə daşınmada çətinlik yaradar. İnternetsiz bizneslər çətinliklə fəaliyyət göstərərlər.

"İnsanlar və bizneslərə belə hala hazır olmaq üçün ikinci plan düşünmələrini təklif etmişəm, amma, hələ ki, heç bir şey eşitməmişəm," –deyə Egleman söyləyir.

Böyük kommunikasiya qəzası, qeyri-mütənasib şəkildə kiçik bizneslərə təsir edər. 1998-ci ildə Amerikadakı 50 milyon peycerin 90% qədəri peyk qəzasına görə dayanmışdı. Bundan sonrakı növbəti günlərdə Dutton  250 peycer istifadəçisi arasında araşdırma aparır və sosial-iqtisadi təbəqələşmənin rolunu aşkara çıxarır.

Yuxarı orta sinfə mənsub və idarəedici və ya professional işlərdə çalışan şəxslərin, hadisəni adi qarşıladığı aydın olur. "Onlar üçün bu, qarlı bir gün kimi idi. Bunu rahatlıq kimi qəbul etmişdilər",- deyə Dutton bildirir.

 Lakin, santexnik və ya xarrat kimi işçilər peycerdən sırf iş məqsədilə ilə istifadə etdiklərinə görə bir neçə gün işsiz qalıblar. Uşaqlarına tək baxan və işə gedərkən onları dayə yanına qoyan analar, hər hansı problem olarsa, övladlarından xəbərsiz qaldıqlarına görə gərginlik yaşadıqlarını deyiblər.

Təcrid olma və ya narahatçılıq kimi psixoloji təsirlər də görülüb. "İnternet əsasən bizə, əlaqə qurmaqda yardımçı olur" – Hancock deyir. Borg da bu hisslərlə tanışdır: "Ağıllı telefonumu unutduqda, özümü geyimsiz kimi hiss edirəm. "Birdən ağlıma gəlir ki, hara getdiyimi bilirəmmi? Bəs maşınım xarab olarsa, kömək üçün telefonsuz kimə müraciət edə bilərəm?" deyə – o söyləyir.

Tarix də bunu təsdiq edir. 1975-ci ildə Nyu -York Telefon Kompaniyasının Manhetten dakı 300 binalıq telefon sistemi 23 gün müddətində işləmir. Xətlər bərpa olunduqdan dərhal sonra, 190 nəfər arasında aparılan sorğuda tədiqaqtçılar insanların beşdən dördünün telefon üçün darıxdığını müəyyənləşdiriblər. Xüsusilə də, dost və ailələri ilə əlaqə saxlaya bilmədikləri üçün. Onların üçdə ikisindən çoxu, özlərini "təcrid olunmuş" və ya "narahat" hiss etdiyini deyib.

"İnternet ilə insanların bir-birindən uzaqlaşdığı fikri mövcuddur, lakin, düşünürəm ki, bu yanlışdır. "İnternetdən istifadə edən insanlar etməyənlərdən daha çox əlaqə qururlar" – Dutton deyir.

“İnternetsiz qalmaq bəlkə də onun insan həyatındakı vacibliyini anlamağa kömək edəcək, lakin, az keçmədən bunu yenidən unudacağıq” –deyə Hancock vurğulayır.

BBC



Xəbərin oxunma sayı : 478

loading...

Maraqlı

Xəbərlər

ARXİV
Əlaqə | Haqqıımızda