AzFakt

Məmurların adından “təcili” pul istəyirlər - DTX araşdırma aparır

Sabiq sədr Almaniyada tikinti biznesinə başlayıb - Şərikli bina tikir + FOTO

Məmməd Musayevlə əlbir olub 100 milyonu “yeyiblər” - Vəzifəli şəxslər həbs edildi

“Qardaşımla birgə 16 milyon vermişik” - Tale Heydərovun ifadəsi oxundu

Deputat Cavanşir Feyziyev Londonda milyonluq mülklər alıb - SİYAHI

Saleh Məmmədov 1 ilə 176 milyon manat artıq vəsait xərcləyib - RƏSMİ

Leysan Məmmədovun fəaliyyəti araşdırılacaq….- Milyonlar necə xərclənir?

“Azəraqrar”ın əsl rəhbəri kimdir? - Nazirin sabiq komandirinin maaşı 7 dəfə artırılıb?

Bizim iradəmizə qarşı çıxanın başı əziləcək - Azərbaycan Prezidenti

Maliyyə Nazirliyi AAYDA yoxlama aparır - Ciddi yeyintilər aşkarlanıb

Vensin Azərbaycana səfəri: Zəngəzur dəhlizinin müzakirələri yeni mərhələdə

Sovet təhsil elitası və cavabsız qalan suallar:Rektor 6 il sonra universitetə necə daxil olub?

Binəqədi rayonunda neft buruqları ərazisində daha bir qanunsuz tikinti - FOTO/VİDEO

Anar Əlizadə-Mübariz Mənsimov qarşıdurması - Kompromat savaşı yenidən başlayıb

Azərbaycanlılar niyə bu qədər dişsizdir - ARAŞDIRMA


Tarix 27.08.26, 21:52	Font ölçüsü : - / +

Televiziyada, sosial şəbəkələrdə, küçə sorğularında, müxtəlif tədbirlərdə insanlara baxanda diqqətdən yayınmayan bir mənzərə var. Efirə çıxan və kamera qarşısında danışan insanların bir hissəsinin dişləri ya yoxdur, ya da ciddi şəkildə zədələnib. Bəzilərində ön dişlər çatışmır, bəzilərində dişlərin böyük hissəsi çürüyüb, bəzilərində isə illərdir müalicə olunmamış ağız-diş problemləri açıq şəkildə görünür.

Bu mənzərə xüsusilə Bakının sosial-iqtisadi baxımdan daha zəif təbəqələrinin yaşadığı ərazilərdə və paytaxtdan kənarda – Azərbaycanın rayonlarında daha qabarıq müşahidə olunur. Diş probleminə görə insanlar gülməkdən, danışmaqdan çəkinir. Bu, gəlir səviyyəsi, tibbi xidmətə çıxış, profilaktika mədəniyyəti və səhiyyə sisteminin vəziyyəti ilə bağlı daha böyük sosial problemin görünən tərəfidir.

Bir insanın ön dişinin olmaması ilk baxışda adi stomatoloji problem kimi görünsə də, həmin dişin niyə vaxtında müalicə edilmədiyi sualı verildikdə məsələ dəyişir. Bəlkə müalicənin qiyməti ailə büdcəsi üçün ağır olub?

Bəlkə insan diş həkiminə yalnız ağrı dözülməz həddə çatanda müraciət edib? Bəlkə yaşadığı rayonda əlçatan və keyfiyyətli stomatoloji xidmət olmayıb Yaxud ümumiyyətlə, uşaqlıqdan diş sağlamlığına münasibət formalaşmayıb?

Medicina.az - ELMED klinikasında xəstə ifliclə üz-üzə qaldı - Həkim

Statistika da bu vizual müşahidənin arxasında ciddi problemin dayana biləcəyini göstərir. Belə ki, 2024-cü ildə Azərbaycan məktəbliləri arasında aparılmış və Beynəlxalq Stomatologiya Jurnalında (müəlliflər Gülşən Zeynalova, Nərmin Feyzullayeva – E.M.) dərc edilmiş araşdırmanın nəticələri xüsusilə düşündürücüdür. 1 275 uşağın müayinəsinə əsaslanan tədqiqatda kariyesin yayılması 6 yaşlı uşaqlarda 59,1 faiz, 12 yaşlılarda 74,2 faiz, 15 yaşlılarda isə 77,2 faiz təşkil edib.

Yəni 15 yaşa çatanda təxminən hər dörd məktəblidən üçündə kariyes problemi müşahidə olunub. Bu rəqəm bir daha göstərir ki, yetkinlik yaşına çatanda dişlərini itirən və ya ciddi stomatoloji problemlərlə yaşayan insanın hekayəsi çox vaxt həmin gün başlamır. Problem illər əvvəldən, uşaqlıqda başlayır.

ÜST-nin ən son məlumatları nə deyir?

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2024 və 2025-ci illərdə yayımladığı qlobal hesabatlar və məlumat bazaları ağız-diş xəstəliklərini ayrıca izləyir. Lakin Azərbaycan üzrə kariyes, periodontal xəstəlik və dişsizliklə bağlı ən son ölkə göstəricilərinin bir hissəsi hələ də 2019-cu ilin hesablamalarına əsaslanır. ÜST-nin Azərbaycan üzrə ağız sağlamlığı profilində 1–9 yaşlı uşaqların 46,8 faizində süd dişlərində müalicə olunmamış kariyes, 5 yaşdan yuxarı əhalinin 33,4 faizində daimi dişlərdə müalicə olunmamış kariyes göstərilir. 15 yaşdan yuxarı əhalinin 15,4 faizində ağır periodontal xəstəlik, 20 yaşdan yuxarı insanların isə 10,2 faizində dişsizlik qeydə alınıb.

Bunlar 2024–2025-ci illərdə Azərbaycanda aparılmış yeni müayinələrin nəticələri deyil, ÜST-nin ölkə üzrə mövcud olan əsas hesablamalarıdır. Məhz buna görə Azərbaycanda yeni milli stomatoloji epidemioloji araşdırmaya ehtiyac daha aydın görünür.

Niyə diş ən əvvəl kasıbın problemidir?

Dünyada diş sağlamlığı sosial bərabərsizliyi ən aydın göstərən sahələrdən biri olaraq qəbul olunur. Gəliri yüksək olan insan üçün erkən kariyesi vaxtında müalicə etdirmək, ildə bir neçə dəfə stomatoloqa getmək, peşəkar təmizləmə etdirmək və diş problemini böyümədən həll etmək mümkündür. Aşağı gəlirli ailə üçün isə prioritetlər tamam başqadır. Ailə büdcəsində ərzaq, kirayə, kommunal xərclər, uşaqların təhsili və digər gündəlik ehtiyaclar önə keçir. Diş isə çox vaxt yalnız ağrı başlayanda yada düşür. Beləliklə, sadə plomb məsələsi zamanla daha mürəkkəb və bahalı müalicəyə çevrilir. Sonra isə insanın qarşısında başqa seçim qalır - müalicə etmək, yoxsa dişi çıxartdırmaq?

Çox vaxt ikinci variant daha ucuz başa gəlir. Amma bu “ucuzluq” əslində problemin həlli deyil. Çünki bir dişin itirilməsi sonradan protez, implant və digər müalicə xərcləri yaradır.

Rayonlarda vəziyyət niyə daha görünən ola bilər?

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının rəsmi statistikasına əsasən, dünyada 20 yaşdan yuxarı 350 milyondan çox insan tam dişsizlikdən əziyyət çəkir. Bu göstərici 65 yaşdan yuxarı əhali arasında daha kəskin xarakter alır və həmin yaş qrupunda hər dörd nəfərdən birinin tam dişsiz olduğu bildirilir. Azərbaycanda isə 60 yaşdan yuxarı əhalinin təxminən 15-20 faizinin, yəni orta hesabla 150 minlə 200 min arasında insanın bütün təbii dişlərini itirdiyi təxmin edilir. Bu vəziyyətə gətirib çıxaran başlıca amillər sırasına müalicə olunmayan karyes, iltihabi diş əti xəstəlikləri və müntəzəm stomatoloji profilaktikanın yetərsizliyi daxildir.

Ölkədə kadr təminatına gəldikdə isə Azərbaycanda rəsmi qeydiyyatda olan stomatoloqların ümumi sayı 3 minə yaxındır. Bu da hər 10 min nəfər əhaliyə təxminən 3.3 stomatoloq, yaxud hər həkimə orta hesabla 3 min nəfər pasiyent düşməsi deməkdir. Mütəxəssis təminatı regional baxımdan qeyri-bərabər paylanıb. Həkimlərin 60 faizdən çoxu Bakı və iri şəhərlərdə fəaliyyət göstərdiyindən rayonlarda bu göstərici yarıbayarı aşağı düşür. Azərbaycanın adambaşına düşən stomatoloq sıxlığı hər 10 min nəfərə 7-9 həkimin düşdüyü Avropa İttifaqı ortalamasından təxminən 3 dəfə geridə qalır.

Bakıda böyük özəl stomatoloji klinikaların sayı çoxdur. Rayonlarda isə xidmətlərin çeşidi, mütəxəssis seçimi və ixtisaslaşmış müalicəyə çıxış imkanları daha məhdud ola bilər. Bu səbəbdən regionlarda yaşayan vətəndaş üçün stomatoloji xidmətə çıxış yalnız qiymətlə bağlı məsələ deyil. Məsafə də qiymətdir. Rayonda mürəkkəb müalicə aparılmırsa, insan Bakıya getməlidir. Yol, vaxt, qalmaq və müalicə xərci birləşəndə stomatoloji xidmət ailə üçün daha ağır maliyyə yükünə çevrilir.

Azərbaycanda stomatoloji problemlərin geniş yayılmasının səbəblərindən biri də ağız sağlamlığına münasibətdir. Bir çox insan stomatoloqa profilaktik məqsədlə deyil, yalnız ağrı yarananda müraciət edir. Halbuki ÜST ağız xəstəliklərinin böyük hissəsinin qarşısının alına və ilkin mərhələdə müalicə oluna bildiyini vurğulayır. Kariyesin əsas risk faktorları arasında sərbəst şəkərlərin yüksək istehlakı, qeyri-kafi ağız gigiyenası və flüora kifayət qədər məruz qalmamaq göstərilir.

Məktəblərdə flüorla qarqara praktikası

Uşaqlarda diş çürüməsinin qarşısını almaq üçün dünyada "Məktəbəsaslı flüorla qarqara proqramları" geniş tətbiq olunur. Bu metod xüsusilə Yaponiya, ABŞ, Kanada və bəzi Avropa ölkələrində səmərəli dövlət səhiyyə təşəbbüsü kimi istifadə edilir. Şagirdlər müəllim və ya tibb işçisinin nəzarəti altında həftədə 1 dəfə 0.2%-li natrium-flüorid məhlulu ilə ağızlarını 1 dəqiqə qarqara edirlər. Son illərdə qarqara zamanı məhlulun təsadüfən udulması riskini sıfıra endirmək üçün xüsusilə ibtidai siniflərdə qarqaradan flüor lakına (Fluoride Varnish) keçid edilir. Araşdırmalar göstərib ki, dişin səthinə çəkilən lak həm daha təhlükəsizdir, həm də karies riskini 20–40 faiz azaldır.

Uşağın dişi niyə valideynin problemi olaraq qalır?

Azərbaycan məktəblərində ağız-diş sağlamlığı üzrə profilaktik proqramların əhatə dairəsi ayrıca müzakirə edilməlidir. Çünki 6 yaşlı uşaqların 59 faizindən çoxunda, 12 və 15 yaşlılarda isə 70 faizdən çoxunda kariyes aşkarlanırsa, yalnız valideynin “uşağın dişinə fikir verməsi” ilə problemi həll etmək mümkün görünmür. Burada məktəb səhiyyəsi də işə düşməlidir. Uşaqların mütəmadi stomatoloji skrininqdən keçirilməsi, risk qruplarının müəyyənləşdirilməsi, valideynlərə məlumat verilməsi, qidalanma və ağız gigiyenası barədə maarifləndirmə aparılması daha sistemli şəkildə həyata keçirilməlidir.

Çünki 15 yaşında çürümüş dişə plomb qoymaq nəticədir; 6 yaşında kariyesin qarşısını almaq isə siyasətdir.

ÜST-nin 2024–2025 yanaşması nəyi dəyişir?

ÜST son illərdə ağız sağlamlığına ayrıca stomatoloji problem kimi deyil, ümumi səhiyyənin tərkib hissəsi kimi yanaşmanı gücləndirir. 2024–2025-ci illərin ÜST materiallarında əsas istiqamətlərdən biri profilaktika, ilkin səhiyyəyə inteqrasiya və ağız-diş xidmətlərinə çıxışdakı bərabərsizliyin azaldılmasıdır. Bu yanaşma Azərbaycan üçün də aktualdır. Daha çox stomatoloji klinika açmaqla problem həll olunmayacaq.

Əgər uşaqlar xəstələnmədən əvvəl müayinə olunmursa, ailələr profilaktikanın əhəmiyyətini bilmirsə və aşağı gəlirli insanların stomatoloji xidmətə çıxışı məhduddursa, klinikaların sayının artması problemin yalnız bir hissəsini həll edir. Ən bahalı diş, vaxtında qorunmayan dişdir.

Musavat.com

Xəbərin oxunma sayı : 166